www-somalia.com

Ìwé Kejì: Iye Owó Ìrètí

Apá 4: Ìdótì àti Ọgbọ́n Èrú

Ìtàn náà: Orí 15 - Agbo Ilé Àwọn Asọ̀rọ̀kẹ́lẹ́

Ọdún mẹ́rin kọjá. Fún Deeqa, wọ́n jẹ́ ọdún tó dára jùlọ, tó bani lẹ́rù jùlọ, tó sì ṣe iyebíye jùlọ nínú ìgbésí ayé rẹ̀. Wọ́n jẹ́ ọdún Amal.

Amal kì í ṣe ọmọ tó dákẹ́, tó rọ̀ bíi Deeqa. Afẹ́fẹ́ líle ni. Kò bẹ̀rù, ó ń lé adìyẹ pẹ̀lú igbe ẹ̀rín, ẹsẹ̀ rẹ̀ kékeré ń sáré, irun rẹ̀ sì dàbí òòrùn dídán. Ó ń gun ohun gbogbo tó bá lè dé. Ó ń béèrè ìbéèrè léraléra, ọ̀wọ́ "kí nìdí" tó ń sú àwọn òbí rẹ̀, tó sì ń dùn mọ́ wọn. Ní ọ̀rọ̀ kan, a kò kọ ọ́ nílà. Ó ní pípé kan, agbára kan tí a kò darí, tí Deeqa fi ìfẹ́ líle, onídàábòbò wò, tó sábà máa ń dàbíi ìrora nínú àyà rẹ̀.

Ayọ̀ yìí, síbẹ̀síbẹ̀, ni a gbé nínú páálí kan tó ń kéré sí i. Ní ìta ògiri ilé wọn kékeré, ayé ti di títutù. A kò gbàgbé ìṣọ̀tẹ̀ wọn. Ó jẹ́ ọ̀rọ̀ tó ń bá a lọ, tó ń ru sókè ti òfófó nínú agbolé.

Àwọn ìsọkúsọ tẹ̀lé Deeqa ní ọjà. Àwọn obìnrin yòókù yóò dákẹ́ nígbà tí ó bá sún mọ́ wọn, ojú wọn yóò máa wò ó pẹ̀lú àdàpọ̀ àánú àti ẹ̀sùn. Ìpè síbi ìgbéyàwó àti àwọn ayẹyẹ ìsọmọ-lórúkọ dín kù. Ó di àjèjì nínú àwùjọ tirẹ̀, obìnrin kan tó yan ọ̀nà àjèjì, ti òkè òkun dípò ìrírí àjọṣepọ̀ tó so gbogbo wọn pọ̀.

Ahmed náà mọ̀ ọ́n. Ìbáṣepọ̀ tó rọrùn tó ti ní pẹ̀lú àwọn ọkùnrin yòókù ti pòórá. Iṣẹ́ òwò rẹ̀, tó sinmi lórí ìgbẹ́kẹ̀lé àwùjọ àti àjọṣepọ̀, ti bẹ̀rẹ̀ síí ní ìṣòro díẹ̀díẹ̀, lọ́nà àìfòyemọ̀. Ó pàdánù àdéhùn kan, wọ́n dá gbigbé ẹrù dúró, wọ́n sì béèrè fún sísanwó yáwó tẹ́lẹ̀. Kò sí ohun tó lè fi hàn pé wọ́n mọ̀ọ́mọ̀ ṣe é, ṣùgbọ́n òtútù náà ṣe kedere. Ó bẹ̀rẹ̀ síí rẹ̀ ẹ́ sí i, ó bẹ̀rẹ̀ síí ya ara rẹ̀ sọ́tọ̀, àwọn ìlà tó yí ojú rẹ̀ ká sì jinlẹ̀ sí i. Ṣùgbọ́n nígbàkúgbà tó bá wo Amal, ìpinnu líle kan yóò hàn lójú rẹ̀. Ó ti ṣèlérí.

Ìdààmú náà pọ̀ jù láti ọ̀dọ̀ ìyá rẹ̀, Faduma. Kò dáríjì ìtìjú àsè alẹ́ náà rí. Ó ka orúkọ Asha sí ègún, kò sì rí Amal bíi ọmọ-ọmọ, bí kò ṣe bíi ìṣòro tí a ní láti yanjú.

Ó bá Deeqa pàdé ní ọ̀sán kan bí Amal, tó ti di ọmọ ọdún mẹ́rin, ṣe ń fi òkúta kéékèèké ṣeré nínú eruku.

"Ó ń dàgbà," Faduma sọ, ohùn rẹ̀ kéré, ó sì mú, ó ń tọ́ka sí ọmọ náà. "Àwọn ènìyàn ń sọ̀rọ̀. Wọ́n ní ọmọbìnrin Ahmed kò tíì mọ́. Wọ́n ní ìyàwó rẹ̀ ti fi májèlé arábìnrin rẹ̀ ti òkè òkun kún orí rẹ̀."

Ọwọ́ Deeqa di ṣinṣin mọ́ agbọ̀n aṣọ tó gbé. "Ó pé pérépéré bí Ọlọ́run ṣe dá a, ìyá ọkọ."

Faduma mí kanlẹ̀. "Ọlọ́run retí pé kí a tọ́ àwọn ọmọ wa sọ́nà. Láti pèsè wọn sílẹ̀ fún ayé yìí. Ṣé o ń pèsè rẹ̀ sílẹ̀ fún ìgbésí ayé láìsí ọkọ? Láìsí ọlá? Ó fẹ́rẹ̀ tó ọdún márùn-ún. Nígbà wo ni wàá ṣe ojúṣe rẹ? Nígbà wo ni wàá sọ ọ́ di mímọ́?"

Ìbéèrè náà kì í ṣe ìbéèrè. Àṣẹ ni. Àkókò oore-ọ̀fẹ́ ti parí. Deeqa wo ọmọbìnrin rẹ̀ tó ń rẹ́rìn-ín, tó jẹ́ aláìmọ̀kan, ìbẹ̀rù tó tutù sì bò ó. Àwọn ìsọkúsọ náà ń ga sí i. Àwọn ògiri páálí wọn kékeré ti bẹ̀rẹ̀ síí sún mọ́ wọn.

Àgbéyẹ̀wò: Orí Kẹẹ̀ẹ́dógún: Àwọn Ọ̀nà Ìdarí Àwùjọ

Apá 15.1: Ìyọsọ́tọ̀ Gẹ́gẹ́ Bí Ohun Ìjà

Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ inú orí yìí fi ohun ìjà pàtàkì tí àwọn àwùjọ tó gbára lé ara wọn ń lò láti fi ipá mú ìtẹríba hàn: ìyọsọ́tọ̀. Nígbà tí a kò bá lo ìwà ipá ní gbangba, ikú nínú àwùjọ ni ohun èlò tó lágbára jùlọ tó kàn. Àwùjọ kì í ṣe pé ó ń kọlu Deeqa àti Ahmed nípa ti ara; ó ń yọ wọ́n kúrò díẹ̀díẹ̀ nínú ètò àwùjọ.

Èyí jẹ́ irú ìjọba apàṣẹwàá tó rọ̀, ó sì ń ṣiṣẹ́ ní àwọn ìpele púpọ̀:

• Òfófó Gẹ́gẹ́ Bí Ìṣọ́: "Agbolé onísọkúsọ" kì í ṣe ọ̀rọ̀ lásán. Ó jẹ́ àjọ ìṣọ́ tó lágbára, tí kò ní orílé-iṣẹ́ kan pàtó. Gbogbo ìṣe tí Deeqa bá ṣe, gbogbo ọ̀rọ̀ tí ó bá sọ, ọjọ́ orí Amal, ìwà rẹ̀—gbogbo rẹ̀ ni a ń ṣọ́, tí a ń ròyìn, tí a sì ń dá lẹ́jọ́ ní ìbámu pẹ̀lú ìlànà àwùjọ. Èyí dá ipa panopticon sílẹ̀, níbi tí mímọ̀ pé a ń ṣọ́ ni nígbà gbogbo ti tó láti fi ipá mú àwọn ènìyàn láti tẹ̀lé àṣà.

• Ìyapa Kúrò Nínú Àwùjọ: Àìdáhùn ìkíni àti àìní ìpè jẹ́ iṣẹ́ àgbékalẹ̀, tí wọ́n mọ̀ọ́mọ̀ ṣe. Wọ́n jẹ́ láti ya ẹni tí kò bá àṣà mu sọ́tọ̀, kí a sì gé e kúrò nínú àtìlẹ́yìn ìmọ̀lára àti ti ohun ìní láti ọ̀dọ̀ àwùjọ. Nínú àwùjọ kan níbi tí àpapọ̀ jẹ́ orísun ìdánimọ̀ pàtàkì, yíyà sọ́tọ̀ kì í ṣe ìdààmú kékeré; ó jẹ́ ìhalẹ̀mọ́ni ńlá sí ìmọ̀ ara ẹni àti ààbò.

• Ìfúnpọ́nnípàá Ọrọ̀ Ajé: Àwọn ìṣòro iṣẹ́ òwò Ahmed fi hàn bí ìdààmú àwùjọ ṣe ń yí padà sí ìṣòro ọrọ̀ ajé. Nínú àwọn àwùjọ tó sinmi lórí ìgbẹ́kẹ̀lé ara ẹni àti orúkọ rere, kíkà sí ẹni tí a yà sọ́tọ̀ lè jẹ́ ìparun fún ọrọ̀ ajé. Èyí jẹ́ ọ̀nà tó lágbára láti fi ipá mú ìdílé kan láti padà sọ́nà. O lè tako àwọn àṣà àwùjọ, àwùjọ sọ, ṣùgbọ́n yóò ná ọ ní ohun ìgbẹ́mìí rẹ.

• Ìdásí "Onífẹ̀ẹ́": Ìdojúkọ Faduma jẹ́ àpẹẹrẹ ìgòkè-ìsọ̀kalẹ̀ tó wọ́pọ̀. A fi hàn bíi iṣẹ́ ìfẹ́ ("Mo ṣàníyàn nípa ọjọ́ ọ̀la ọmọbìnrin náà"), ṣùgbọ́n ó jẹ́ ìkìlọ̀ ìkẹyìn tó fara sin. Ìbéèrè rẹ̀—"Nígbà wo ni wàá ṣe ojúṣe rẹ?"—jẹ́ àkókò tí ìdààmú rírọ̀ di ìbéèrè líle.

Ète ìkọlù onípele púpọ̀ yìí kì í ṣe láti pa ìdílé náà run, bí kò ṣe láti "tún" wọn ṣe. Ó jẹ́ irú ìtọ́jú àwùjọ onífipámú tí a ṣe láti wo èrò wọn tó yà kúrò sàn, kí a sì mú wọn padà sínú agbo. Àwùjọ náà ń fún wọn pọ̀ ni, ó ń fi ìdààmú kún un díẹ̀díẹ̀, láti mọ ibi tí wọ́n yóò ti fọ́. Ìkìlọ̀ ìkẹyìn Faduma fi hàn pé àkókò ìdààmú ìdákẹ́jẹ́ẹ́ ti parí. Wọ́n fẹ́ sọ iye owó ìrètí wọn, àwùjọ yóò sì béèrè fún sísanwó rẹ̀.